Anarchisme terug op de pedagogische radar …

In het boek ‘Anarchisme, van Bakoenin tot de commons’ (Abicht,2021) belicht Abicht nogmaals de link tussen anarchisme en heel wat pedagogische denkers.  

Anarchistische pedagogiek streeft naar een onderwijsmodel dat vrijheid, gelijkheid, en wederzijds respect bevordert. Het verwerpt autoritaire structuren en benadrukt zelfbestuur, samenwerking en kritische denkvaardigheden. Dit model gaat verder uit van de overtuiging dat onderwijs een middel is om sociale rechtvaardigheid en persoonlijke vrijheid te bevorderen.

In 1968 verscheen het boek ‘Pedagogie van de onderdrukten’ van Paulo Freire, dat wereldwijd als een fundamentele tekst voor kritische pedagogie wordt beschouwd. Freire introduceerde een pedagogie die de traditionele leraar-studentrelatie doorbrak en de lerende als medeontwikkelaar van kennis zag. Zijn benadering richtte zich op emancipatie en bewustwording. Hij stelde dat traditionele pedagogie vaak een 'bankmodel' volgt, waarbij studenten als lege vaten worden gezien die met kennis moeten worden gevuld. In plaats daarvan pleitte hij voor een actieve betrokkenheid van de lerende in het leerproces. 

Een citaat van Freire dat voor zichzelf spreekt … ‘Hoe radicaler een persoon is, des te vollediger dringt hij of zij door in de realiteit om ze, door ze beter te kennen, te kunnen transformeren. Dit individu is niet bang om te confronteren, te luisteren, om de wereld zonder sluier te zien. Deze persoon is niet bang om mensen te ontmoeten en met hen in dialoog te treden. Deze persoon beschouwt zich niet als de eigenaar van de geschiedenis of van alle mensen, of als de bevrijder van de onderdrukten; maar hij of zij engageert zich ertoe om, binnen de geschiedenis, aan hun zijde te strijden’.  

Abicht verduidelijkt verder dat een radicaal, man of vrouw, géén extremist, maar een realist is. Hij of zij is ook geen Einzelgänger, maar iemand voor wie de dialoog essentieel is. Een realist is niet iemand die de slechte en onrechtvaardige realiteit aanvaardt, omdat die nu eenmaal zo is, maar iemand die in die realiteit de eerste aanzetten tot een betere wereld zal ontdekken en zich daarvoor zal inzetten.  

Deze benadering van Freire en Abicht is sterk toepasselijk in de context van onderwijs als we denken aan bore-out bij sommige leerlingen, ongekwalificeerde uitstroom, issues rond een werkbare job in onderwijs … 

‘Conscientização’ is verder een centraal concept in het werk van Freire: dit Portugese woord wordt vertaald als 'bewustwording'. Het verwijst naar het proces waarbij mensen zich bewust worden van hun situatie en de structuren die hen onderdrukken. Bewustwording leidt tot empowerment en verandering.

Naast Freire zijn er vele andere anarchistische pedagogen, zoals Russel, Neill, Goodman, Illich … . Deze denkers benadrukken vaak de autonomie van individuen en gemeenschappen in het leerproces. De relatie tussen anarchisme en pedagogische denkers is diepgaand en beïnvloedt verschillende aspecten van het onderwijs en de opvoeding. 

Laten we nog eens kort enkele denkers en hun ‘experimenten’ in de kijker plaatsen …

Francisco Ferrer (1859-1909) was een Spaanse opvoeder en oprichter van de Escuela Moderna (Moderne School). Zijn benadering was sterk anti-klerikaal en anti-autoritair, gericht op rationeel en seculier onderwijs. Ferrer streefde naar een schoolomgeving waarin kinderen leren zonder dwang. 

Sebastian Faure (1858-1942) was een Franse anarchist en opvoeder. Hij stichtte La Ruche (De Bijenkorf), een anarchistische commune en school die draaide om collectief beheer en een niet-autoritaire leeromgeving.

A. S. Neill (1883-1973) was de oprichter van Summerhill School in Engeland. Hoewel Neill zichzelf geen anarchist noemde, waren zijn ideeën sterk beïnvloed door anarchistische principes zoals zelfbestuur en vrijheid in het leren. Summerhill is beroemd om zijn democratische besluitvorming en het geven van volledige vrijheid aan kinderen in hun leerproces.

‘In een gedisciplineerd gezin hebben de kinderen geen rechten. In een verwend gezin hebben de kinderen alle rechten. Het juiste gezin is er een waarin kinderen en volwassenen gelijke rechten hebben’.   

Het komt erop aan dat men de zelfdiscipline moet aanleren om anderen te respecteren.

Ivan Illich (1926-2002) was een Oostenrijks-Mexicaanse filosoof en criticus van de gevestigde onderwijsinstellingen. In zijn boek "Deschooling Society" pleitte hij voor de afschaffing van traditionele scholen ten gunste van een meer gedecentraliseerde en niet-institutionele vorm van leren. Illich bekritiseert het formele onderwijssysteem omdat het volgens hem bureaucratisch en autoritair is: scholen zijn hiërarchische instellingen die autoriteit en conformiteit afdwingen, waardoor creativiteit en kritische denkvaardigheden worden onderdrukt. Verder betoogt hij dat scholen sociale ongelijkheid versterken: het schoolsysteem reproduceert en versterkt bestaande sociale ongelijkheden door middel van selectie en uitsluiting en geeft privileges aan bepaalde groepen. Ten slotte meent hij dat scholen afhankelijkheid creëren: door leerlingen te laten geloven dat leren alleen binnen de muren van een school kan plaatsvinden, maakt het formele onderwijssysteem mensen afhankelijk van institutionele structuren voor hun educatie en persoonlijke ontwikkeling. Hij maakt ook een fundamenteel onderscheid tussen ‘leren’ en ‘onderwijs’.

Meerdere principes van deze denkers worden vandaag toegepast met nadruk op de autonomie van de leerling, democratische besluitvorming, en een curriculum dat is gebaseerd op de interesses van de kinderen. Verder leren kinderen ook door hun natuurlijke nieuwsgierigheid en interesses in plaats van een gestructureerd curriculum te volgen. Dit sluit aan bij de anarchistische afkeer van opgelegde structuren en hiërarchieën in het onderwijs.

Hoewel anarchistische pedagogiek misschien lof krijgt voor haar idealen van vrijheid en gelijkheid, zijn er zeker ook kritieken. Sommigen vinden dat een gebrek aan structuur en autoriteit kan leiden tot chaos en een gebrek aan richting voor leerlingen. Anderen wijzen op de praktische uitdagingen van het implementeren van zulke onderwijsmodellen in een maatschappij die sterk hiërarchisch en gestructureerd is.

Anarchistische pedagogen botsten vaak met de traditionele vormgeving van onderwijssystemen. Wil je meer weten over onderwijssystemen en hoe je ze oordeelkundig kunt (her)ontwerpen, lees dan zeker het nieuwe boek van onze collega Pieter Sprangers: ‘Het design van onderwijssystemen'. Verneem er onder meer hoe de ‘commons’ inspirerend kunnen zijn voor onderwijs, maar vooral hoe we door een bewuster ontwerp van onderwijssystemen een betere leerervaring kunnen bereiken die voorbereidt op een leven lang leren vol passie. In een wereld die voortdurend evolueert, is het essentieel dat onze onderwijssystemen meebewegen met de veranderende eisen van de samenleving. ‘Het design van onderwijssystemen’ is een baanbrekend boek dat een frisse kijk biedt op hoe we onderwijs kunnen herdenken en hervormen.