Micro-weerstand in onderwijs

In een tijd waarin onderwijs steeds meer wordt gestuurd door cijfers, tabellen en meetbare output, daagt de Zweedse filosoof Jonna Bornemark ons uit om opnieuw ruimte te maken voor het onmeetbare. Haar werk biedt een frisse en urgente blik op wat het betekent om mensgericht onderwijs te organiseren.

Bornemark stelt dat ook het onderwijs gevangen zit in een systeem van ‘new public management’ waarin controle, efficiëntie en verantwoording centraal staan. Leraren worden overspoeld met formulieren, rubrics en rapporten, terwijl hun professionele oordeel en relationele vaardigheden naar de achtergrond verdwijnen. Wat telt, is ‘wat meetbaar is’, en dat is lang niet altijd wat waardevol is.

Ze pleit voor een herwaardering van het menselijke oordeel, van intuïtie, ervaring en relationele kennis. Onderwijs is geen fabriek, maar een levend systeem waarin vorming, vertrouwen en context cruciaal zijn. Haar pleidooi voor het ontwikkelen van omdömesförmåga (oordeelsvermogen) wordt gezien als een broodnodige tegenstem in een tijd van standaardisering.

Micro weerstand: klein verzet met grote impact

Met dit krachtige concept bedoelt Bornemarks: kleine, dagelijkse handelingen van verzet tegen de logica van het systeem. Denk aan een leraar die afwijkt van het curriculum om in te spelen op de noden van een student, of een schoolleider die bewust ruimte laat voor informele gesprekken in plaats van extra vergaderingen, of wanneer we een student toestaan een onverwacht idee te volgen, tijd geven voor een gesprek en ons openstellen voor waarde in de ontmoeting met de buitenwereld. Op die manier maken we micro-weerstand tegen de steeds despotischer wordende bestuurscultuur om studenten de kracht te geven om te definiëren wat waardevol is of om een echt maatschappelijk probleem als startpunt van leren te nemen in een klas. 

Deze vorm van weerstand is niet luidruchtig of revolutionair, maar subtiel en strategisch. Ze noemt het strategische ongehoorzaamheid: handelen vanuit menselijkheid en professioneel inzicht, zelfs als dat botst met de regels.

Voor schoolleiders kan Bornemarks visie een uitnodiging zijn om ruimte te creëren voor vertrouwen: geef leraren de autonomie om hun vakmanschap te gebruiken maar nodig ook uit tot verantwoording voor te behalen resultaten. Een uitnodiging bovendien om de mens centraal te stellen: laat vorming, relaties en context meewegen in beslissingen.  Een schoolleider kan micro weerstand erkennen en ondersteunen waarbij kleine afwijkingen niet gezien worden als fouten maar als signalen van professioneel denken.

Bornemarks filosofie is geen pleidooi voor chaos, maar voor een evenwicht tussen structuur en menselijkheid. In een wereld die steeds meer op data vertrouwt, herinnert zij ons eraan dat niet alles wat telt, te tellen is.

Sommige critici vinden haar ideeën echter moeilijk te vertalen naar concrete beleidsmaatregelen. Haar pleidooi voor het “onmeetbare” mist volgens hen praktische handvatten voor professionals die wél verantwoording moeten afleggen.

Bornemarks oproep tot micro weerstand en strategische ongehoorzaamheid wordt door sommige schoolleiders en bestuurders dan weer gezien als romantisch maar onrealistisch. In grote onderwijsinstellingen met veel regelgeving is het moeilijk om structureel ruimte te geven aan afwijkingen van het systeem.

Vertaald naar de concrete schoolpraktijk zou haar filosofie er zo kunnen uitzien: 

1. Herwaardeer professioneel oordeel

Bornemark zegt: vertrouw op het oordeelsvermogen van leraren in plaats van alles te standaardiseren. Dat kan prima in bijvoorbeeld teacher teams in de vorm van professionele leergemeenschappen: laat leraren mee beslissen over hun onderwijs- en schoolontwikkeling. Organiseer intervisiemomenten – al dan niet binnen PLG’s -  waarin leraren casussen bespreken en hun oordeel expliciteren.

2. Stimuleer micro weerstand als bron van innovatie

Bornemark zegt: kleine vormen van strategische ongehoorzaamheid zijn signalen van professioneel denken.

Moedig daarom onderwijsprofessionals aan om af en toe bewust af te wijken van het curriculum als dat pedagogisch verantwoord is. Creëer een “vrijplaats” in teamvergaderingen waar collega’s hun micro weerstand kunnen delen en bespreken. Zie afwijkingen niet als fouten, maar als kansen om het systeem te verbeteren. 

3. Beperk de meetdruk

Bornemark zegt: niet alles wat telt, is te tellen.

Verminder het aantal toetsen en rapportmomenten, en geef meer ruimte aan formatieve evaluatie. Gebruik leerlingvolgsystemen als hulpmiddel, niet als stuurmiddel. Herbekijk indicatoren in het beleidsplan van de school: voeg ook kwalitatieve doelen toe zoals welbevinden, betrokkenheid en relationele groei.

4. Maak ruimte voor het onmeetbare

Bornemark zegt: menselijkheid, intuïtie en relationele kennis zijn essentieel.

Er is dus nood aan informele gesprekken tussen leraren en leerlingen. Organiseer ook professionaliseringsactiviteiten rond thema’s als empathie, ethiek en relationeel werken. Laat leraren reflecteren op hun eigen intuïtieve keuzes in de klas en deel deze in teamverband (bv. in PLG’s).

5. Versterk vertrouwen in plaats van controle

Bornemark zegt: vertrouwen is de basis van professioneel handelen.

Verminder controlemechanismen zoals checklists en audits waar mogelijk. Geef teams autonomie in het uitwerken van projecten en leertrajecten. Communiceer als directeur vanuit vertrouwen en visie, niet vanuit controle en verantwoording. Al blijft verantwoording een dimensie van professionaliteit en moet het – al dan niet – behalen van resultaten besproken worden. 

De belangrijkste taak van de school, samen met de kennismissie natuurlijk, is om jongeren te leren handelen, om verantwoordelijkheid te nemen als bijdragende democratische burgers. We mogen studenten de kans niet ontnemen om hun vleugels uit te slaan als vrije en actief bijdragende burgers.

Onze collega Pieter Sprangers schreef in zijn meest recente boek ‘het design van onderwijssystemen’ uitgebreid over het herwaarderen van professioneel oordeel, micro-weerstand tegen vastlopende systemen en hoe je samen concreet het redesign van onderwijssystemen kan vorm geven.

Bornemark, J. (2018). Det omätbaras renässans. En uppgörelse med pedanternas världsherravälde. Een filosofische kritiek op de dominantie van meetbaarheid in de moderne samenleving, met name in sectoren als onderwijs en zorg.