Kunstmatige intelligentie in het onderwijs …

De opmars van kunstmatige intelligentie (AI) in het onderwijs is – zoals we dagelijks ervaren in onze school -  niet langer toekomstmuziek. We lazen voor u het rapport “Artificial Intelligence and the Future of Teaching and Learning” van het U.S. Department of Education (mei 2023).  Volgens het onderzoek biedt AI krachtige mogelijkheden om het leerproces te personaliseren, administratieve taken te verlichten en onderwijs op maat verder te ondersteunen. Tegelijkertijd waarschuwt het rapport voor risico’s zoals bias, verlies van menselijke controle en privacy-problemen. Ook voor schooldirecteurs bij ons is het cruciaal om deze technologie strategisch en ethisch te integreren in de onderwijs- en schoolontwikkeling.
Waarom nu handelen?

Het rapport noemt drie dringende redenen om AI in het onderwijs vandaag al aan te pakken:

• Ondersteuning van onderwijsprioriteiten: AI kan helpen om leerachterstanden weg te werken, lessen te personaliseren en leraren te ondersteunen bij hun taken.
• Beheersing van risico’s: AI-systemen kunnen onbedoeld discriminatie versterken, bijvoorbeeld via gebrekkige spraakherkenning of foutieve monitoring.
• Voorkomen van ongewenste gevolgen: automatisering op grote schaal kan bestaande ongelijkheden vergroten als systemen niet goed worden ontworpen of gecontroleerd.

Vier fundamenten voor AI-beleid in scholen

Het rapport stelt vier leidende principes voor die ook relevant zijn voor Vlaamse scholen:

1. Zet mensen centraal: AI mag nooit de rol van leraren vervangen. Schooldirecteurs moeten erop toezien dat AI-systemen leraren ondersteunen, niet overvleugelen. Menselijke controle (“human in the loop”) moet gegarandeerd blijven.
2. Bevorder gelijke kansen: AI kan bestaande ongelijkheden versterken als het gebaseerd is op gebrekkige of bevooroordeelde data. Kies voor systemen die expliciet ontworpen zijn om diversiteit en inclusie te ondersteunen.
3. Garandeer veiligheid, ethiek en effectiviteit:  AI moet transparant zijn in hoe beslissingen worden genomen. Kies voor tools die uitlegbaar en controleerbaar zijn. Vermijd systemen die op ondoorzichtige wijze leerlingen beoordelen of volgen.
4. Stimuleer transparantie: informeer ouders, leraren en leerlingen over hoe AI werkt en waarvoor het wordt ingezet. Transparantie vergroot het vertrouwen en maakt ethische reflectie mogelijk.

Wat stelt men vast in de VS over AI in onderwijs?

Het rapport biedt een diepgaande analyse van hoe AI zich ontwikkelt binnen het Amerikaanse onderwijssysteem en welke inzichten daaruit voortkomen. Hieronder enkele kernpunten:

1. AI is al overal – ook in de klas

Amerikaanse leraren gebruiken AI-tools zoals spraakherkenning, automatische tekstgeneratie en lesvoorbereidingstools. Deze toepassingen helpen bij het personaliseren van leertrajecten, ondersteunen leerlingen met specifieke noden (zoals meertaligheid of leerstoornissen), en verlichten de werkdruk van leraren. Tegelijkertijd groeit de bezorgdheid over de betrouwbaarheid van deze systemen.

“Educators see opportunities to use AI-powered capabilities like speech recognition to increase the support available to students with disabilities, multilingual learners, and others who could benefit from greater adaptivity and personalization.”

2. Er is een sterke toename van bezorgdheden

Tijdens stakeholderbevragingen met meer dan 700 deelnemers in 2022 en 2023 kwamen zorgen naar boven over:

• Leerlingmonitoring via AI-systemen.
• Bias en discriminatie door algoritmes die niet goed omgaan met dialecten, culturele verschillen of incomplete data.
• Verlies van menselijke controle bij geautomatiseerde beslissingen over lesinhoud, beoordeling of selectie.

Voorbeeld: een AI-systeem dat sollicitaties voor leraren beoordeelt, kan op basis van historische data onbedoeld diverse kandidaten benadelen.

3. AI verandert de rol van leraar, maar vervangt hen niet

Het rapport benadrukt dat AI nooit de leraar mag vervangen. Wel kan het de rol van de leraar versterken, bijvoorbeeld door ondersteuning bij lesvoorbereiding, feedback en differentiatie. De Amerikaanse overheid verzet zich expliciet tegen het idee dat AI leraren zou kunnen vervangen.
“The Department firmly rejects the idea that AI could replace teachers.”

4. Beleidsvorming is dringend nodig

De VS ziet een sterke toename van AI-gerelateerde wetgeving en beleidsinitiatieven, zoals het “Blueprint for an AI Bill of Rights” van het Witte Huis. Er is nood aan onderwijs-specifieke richtlijnen die:

• Menselijke controle garanderen.
• Transparantie en uitlegbaarheid van AI-systemen eisen.
• Gelijke kansen en privacy beschermen.
• Ethische toetsing van AI in onderwijs stimuleren.

5. AI kan bestaande ongelijkheden versterken of verkleinen

AI brengt het onderwijs op een kantelpunt. Als scholen niet bewust omgaan met de data en veronderstellingen waarop AI-systemen werken, kunnen bestaande ongelijkheden verergeren. Maar met doordachte keuzes kan AI ook bijdragen aan meer gelijke kansen.
“We can either increase disparities or shrink them, depending on what we do now.” – Dr. Russell Shilling
Deze vaststellingen uit de VS onderstrepen dat AI geen neutrale technologie is. Ze vraagt om visie, beleid en betrokkenheid van schoolleiders. 

Aanbevelingen voor Vlaamse schooldirecteurs

Op basis van het rapport doen we de volgende aanbevelingen:

• Start met een visie: formuleer als school een duidelijke visie op hoe AI het pedagogisch project kan versterken. Laat deze visie vertrekken vanuit de noden van leerlingen en leraren.
• Betrek het team: organiseer vorming en dialoog met leraren over AI. Laat hen meedenken over toepassingen en ethische grenzen.
• Wees kritisch bij aankoop: vraag bij leveranciers naar de werking van AI-tools, hoe ze omgaan met privacy, en of ze uitlegbaar zijn. Vermijd “black box”-systemen.
• Bescherm leerlinggegevens: zorg dat AI-toepassingen voldoen aan de GDPR en dat gevoelige data niet onnodig worden verzameld of gedeeld.
• Stimuleer leren over AI: laat leerlingen niet alleen leren mét AI, maar ook over AI. Digitale geletterdheid moet AI-geletterdheid omvatten.

Tot slot

AI biedt kansen om het onderwijs te versterken, maar vereist doordachte keuzes. Schooldirecteurs spelen hierin uiteraard een sleutelrol. Door menselijkheid, rechtvaardigheid en transparantie centraal te stellen, kunnen Vlaamse scholen AI inzetten als bondgenoot van kwaliteitsvol onderwijs.

Bron: U.S. Department of Education, Office of Educational Technology. Artificial Intelligence and the Future of Teaching and Learning: Insights and Recommendations, Washington, DC, 2023.