Iedereen mee met preventie en veiligheid op school?

Het voeren van een kwaliteitsvol veiligheids- en preventiebeleid staat nog steeds niet altijd even hoog op de agenda van Vlaamse scholen.  Toch is het een cruciale dimensie van kwaliteitsvol scholen besturen en beheren en niet in het minst om volgende redenen:

1. Bescherming van welzijn en gezondheid

Een geïntegreerd, kwaliteitsvol veiligheids- en preventiebeleid zorgt voor een veilige leer- en werkomgeving voor leerlingen, leerkrachten en ondersteunende medewerkers. Dit omvat zowel de fysieke veiligheid (bv. brandpreventie, evacuatieplannen) als de sociale veiligheid van interne stakeholders (bv. aanpak van pesten, agressie en discriminatie). 

2. Wettelijke verplichtingen

Elke Vlaamse school moet voldoen aan volgende wettelijke criteria:

• Een preventieadviseur en interne/externe preventiedienst hebben.
• Een noodplan en risicoanalyse opstellen.
• Verzekeringen afsluiten.
• Het beleid afstemmen met de schoolraad.
• Voldoen aan inspectiecriteria en specifieke regels (voedselveiligheid, privacy).

Deze verplichtingen komen voort uit verschillende wetgevende kaders, regelgevingen en verplichtingen, waaronder:

2.1    Welzijnswetgeving (federale materie) - Scholen vallen onder de Welzijnswet op het werk, net zoals bedrijven. Dit betekent dat ze maatregelen moeten nemen om het welzijn van personeel en leerlingen te garanderen.

2.2    Noodplanning - Elke school moet een actueel noodplan hebben met voorzorgsmaatregelen voor crisissituaties (brand, evacuatie, rampen). 

2.3    Risicoanalyse en actieplan - Scholen moeten risico’s rond veiligheid en gezondheid in kaart brengen en een actieplan opstellen. 

2.4    Verzekeringen - Verplicht: burgerlijke aansprakelijkheid en rechtsbijstand. Scholen sluiten ook een ongevallenverzekering af voor personeel en leerlingen tijdens schoolactiviteiten.

2.5    Participatiedecreet - Beslissingen over het welzijns-, veiligheids- en gezondheidsbeleid moeten overlegd worden met de schoolraad (Participatiedecreet, art. 21, §1, 11°). 

2.6    Referentiekader Onderwijskwaliteit (OK) - Het veiligheidsbeleid maakt deel uit van de kwaliteitsverwachtingen waarop de onderwijsinspectie evalueert. Inspectie kijkt o.a. naar bewoonbaarheid, veiligheid en hygiëne van gebouwen. 

2.7    Specifieke thema’s - Voedselveiligheid: Scholen die maaltijden aanbieden moeten voldoen aan FAVV-regels. Online veiligheid: Scholen zijn bijkomend verplicht om gepaste maatregelen te nemen rond cybersecurity en privacy. 

3. Preventie van incidenten en risico’s

Door risicoanalyses en preventieve maatregelen (bv. via digitale tools voor risico-inventarisatie) worden ongevallen, gezondheidsproblemen en crisissituaties vermeden. Dit gaat van valpartijen op speelplaatsen, sportblessures, verkeersongevallen tot brandrisico’s en technische defecten van installaties over voedselveiligheid, risico’s op inbraak, diefstal en vandalisme tot cybersecurity en ergonomie bij digitalisering. 

4. Bevordering van sociale veiligheid en leerklimaat

Een veilige omgeving verhoogt het welbevinden en de leerprestaties van leerlingen. Onderzoek toont aan dat sociale veiligheid niet alleen beleid vraagt, maar ook dialoog: scholen moeten structureel gesprekken voeren over normen, waarden en gewenst gedrag met personeel én leerlingen. (Bron:onderwijsinspectie.nl)

5. Verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid

Een goed beleid beperkt juridische risico’s en verzekert dat scholen voldoen aan hun zorgplicht. Verzekeringen en aansprakelijkheid zijn verplichte onderdelen van het veiligheidsbeleid. Sinds 1 januari 2025 werd deze aansprakelijkheid trouwens behoorlijk uitgebreid.  Op die datum ging immers de nieuwe wetgeving rond aansprakelijkheid in werking waarbij individuele leden van het bestuursorgaan en bij uitbreiding de directeur(s) (vaak als gemandateerde van het bestuur) hoofdelijk aansprakelijk kunnen gesteld worden als er iets misloopt op dit gebied binnen de school.

6. Samenwerking en integrale aanpak

Veiligheid is een gedeelde verantwoordelijkheid van schoolbesturen, leerkrachten, ouders en externe partners (bv. politie, gemeenten). Een kwaliteitsvol, geïntegreerd en gezamenlijk gedragen beleid maakt deze samenwerking mogelijk en structureel. 

Dit vraagt om een combinatie van beleid, communicatie en betrokkenheid om te komen tot participatie, eigenaarschap en motivatie.

Hieronder volgen enkele praktisch te nemen stappen:

• Zorg voor een duidelijke transparante visie en dito beleid
  
  Stel een veiligheids- en preventiebeleid op dat niet alleen regels bevat, maar ook uitlegt waarom preventie en veiligheid belangrijk is.
  
  Zorg dat dit beleid zichtbaar en begrijpelijk is voor iedereen (posters, infographics, korte video’s, …. ).
  
  Zorg dat alles op 1 (digitaal) platform terug te vinden is.
   
• Maak ieders verantwoordelijkheid expliciet 
  
  Neem veiligheid en preventie op in functieomschrijvingen en jaardoelen.
  
  Benoem dat iedere medewerker een rol heeft, niet alleen de directie of preventieadviseur.
   
• Zorg voor de nodige training en bewustwording
  
  Organiseer regelmatige workshops over thema’s zoals brandveiligheid, agressiepreventie, EHBO, veiligheid op de werk-/leervloer, hoe incidenten voorkomen en hoe ze melden indien ze toch voorkomen?.  Gebruik rollenspellen of simulaties om medewerkers actief te laten oefenen.
  
  Gebruik praktische scenario’s: “Wat doe je als…?” zodat medewerkers zich betrokken voelen. Maak de scenario’s zo concreet en relevant mogelijk door ze te koppelen aan de dagelijkse praktijk: “Hoe beïnvloedt dit jouw klaslokaal?” en laat medewerkers zelf verbeterpunten aandragen.
   
• Open communicatie, meld- en terugkoppelingscultuur
  
  Creëer een laagdrempelig meldpunt voor onveilige situaties. Dit kan bijvoorbeeld via de installatie van een App (als onderdeel van specifieke digitale ondersteuning m.b.t. een kwaliteitsvol veiligheids- en preventiebeleid), waardoor je makkelijk incidenten en meldingen kan doorgeven.  
  
  Stimuleer een cultuur waarin melden wordt gezien als positief, niet als klikken. Stimuleer peer-to-peer verantwoordelijkheid: collega’s spreken elkaar aan op gedrag.
  
  Zorg er ook voor dat je na elke melding van een onveilige situatie door een medewerker ook steeds terugkoppelt wat er met de melding gedaan wordt en hoe de onveilige situatie zal aangepakt worden. Laat m.a.w. duidelijk zien wat er gebeurt met meldingen en ideeën: terugkoppeling is cruciaal.
  
  Zorg voor een jaarlijkse terugkoppeling naar alle medewerkers toe van de uitrol van het beleid, de data die tijdens een schooljaar vergaard werden, de vooruitgang die geboekt werd dankzij de inzet van ieder van hen. Publiceer bijvoorbeeld een veiligheidsdashboard met voortgang en resultaten.
   
• Zorg voor rolmodellen en voorbeeldgedrag
  
  Zorg ervoor dat je als leidinggevende, als bestuurder of als preventieadviseur  zelf actief veilig gedrag vertoont.
  
  Complimenteer medewerkers die preventief handelen en deel successen in nieuwsbrieven of teamvergaderingen: “Dankzij jullie melding is X opgelost.”
   
• Samenwerking en participatie
  
  Richt een veiligheidsteam op met vertegenwoordigers vanuit verschillende teacher teams.
  Betrek medewerkers bij het opstellen van risico-inventarisaties en oplossingen:
  
  •    Vraag input bij het opstellen van veiligheidsprocedures: laat teams meedenken over risico’s en oplossingen.
  •    Richt werkgroepen of veiligheidsambassadeurs op, zodat medewerkers een stem hebben in beslissingen.
   
• Continue evaluatie
  
  Bespreek veiligheid structureel in teamvergaderingen en tijdens PVs.
  
  Gebruik incidenten en bijna-incidenten als leermomenten.
  
  Bij het gebruik van digitale ondersteuningstools, zal het systeem vaak zelf bijkomend oplossingen aanbieden en je bewust laten nadenken over hoe het beter/veiliger kan.  

Ben je geïnteresseerd en wil je meer weten over hoe de uitbouw van een kwaliteitsvol preventie-, veiligheids- en welzijnsbeleid- en -beheer op school kan ondersteund worden via een krachtige digitale ondersteuning?   Neem dan gerust contact met ons op. We gaan graag verder met jou in dialoog.